Barqaror dehqonchilik

Oziq-ovqat boʻyicha jahon mukofoti 2013

Oziq-ovqat boʻyicha jahon mukofoti bu yili qishloq xoʻjaligi biotexnologiyasi sohasidagi uch olimga topshirildi. Belgiyalik Mark van Montagu, amerikalik Meri Dell Chilton va Robert T. Fraley, hosildorligi yuqori, zararkunandalarga va kasalliklarga chidamliroq, shuningdek, noqulay muhit sharoitlariga bardoshliroq qishloq xoʻjaligi ekin navlarini ishlab chiqarish, rivojlantirish va qoʻllash sohasidagi mustaqil tadqiqotlari tufayli taqdirlanishga loyiq ekanliklari eʼlon qilindi. Bu shaxslar mustaqil ravishda qishloq xoʻjaligi biotexnologiyasi fanini rivojlantirdilar va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yaxshilash yoʻlini ochdilar, bu esa koʻproq odamlarni barqaror oziqlantirish imkoniyatini yaratdi.

Oziq-ovqat boʻyicha jahon mukofoti har yili oziq-ovqat xavfsizligini yaxshilash sohasida faoliyat yuritayotgan shaxslarni eʼtirof etish maqsadida oʻtkaziladi. Bu tadbir qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat va rivojlanish sohasidagi dunyoning yetakchi mutaxassislarini va rahbarlarini birlashtiradi. 2011-yilda AQSHning Ayova shtatining Des-Moyn shahrida oʻtkazilgan ushbu tadbirda Gana sobiq prezidenti Jon Kufuor va Braziliya sobiq prezidenti Lui Inasiu Lula da Silva mukofot laureatlari deb eʼlon qilindi. Dastur doirasida Syngenta bosh direktori Mayk Mak nutq soʻzlab, oziq-ovqat boʻyicha global muammolarga oid qarashlarini bildirdi. Quyida ushbu nutqning qisqacha mazmuni va birozdan soʻng Yevropa Wall Street Journal gazetasida chop etilgan maqola keltirilgan.

Oziq-ovqat tashkiloti (FAO) xabar berishicha, soʻnggi oylarda oziq-ovqat bozori koʻproq tinchlikka ega boʻlgan, biroq shuningdek ogohlantirishgan,ki narxlar juda noaniq boʻladi. Global qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishmovchiligi va undan kelib chiqadigan siyosiy zoʻravonliklar global qoidaga aylanadimi? Keyingi avlod ochlik qiyinchiliklari bilan kurashadimi? Haqiqatan ham dunyoning turli mintaqalarida qishloq xoʻjaligi va rivojlanish istiqboli qanday? Ehtimoldan, oldingi qiyinchiliklarni "pichoq uchida yashash" deb nomlash mumkin. Haqiqat shundaki, soʻnggi oʻn yil voqealari koʻrsatib berdiki, agar oziq-ovqat narxlari tez oshib, ularni sotib olish imkoni tugasa, odamlar oʻz stollariga yetarli ovqat qoʻya olmaydi va boshqacha qilib aytganda, agar ularning qorinlari toʻlmasa, ijtimoiy noqulayliklar ortadi.

1-rasm- Sharqiy Osiyo va Shimoliy Afrikadagi ijtimoiy beqarorliklar mintaqadagi mamlakatlarning siyosiy tuzilmalarini oʻzgartirgan. Syngenta kompaniyasining bosh direktori narxlarning oʻsishining bu jarayondagi rolini taʼkidlaydi.

2007 va 2008-yillardagi qoʻzgʻolonlarni keltirib chiqargan yuqori oziq-ovqat narxlari koʻpchilik tahlilchilar tomonidan tasodifiy hodisalar deb talqin qilingan, biroq narxlarning qisqa muddatli pasayishidan soʻng, inflatsiya yana oziq-ovqat bozoriga qaytdi va 2010-yilning ikkinchi yarmida 32% rekord darajaga yetdi. Narxlarning oshishi arab inqiloblari omillaridan biri boʻlganga oʻxshaydi. Jazoirda, yanvarda oziq-ovqat narxlari oshganidan soʻng, koʻplab odamlar davlat binolarini yoqib yuborib, ombor eshiklarini sindirib, qoplar unni oʻgʻirlab ketishgan. Non qoʻzgʻoloni guruch narxi oshganda Misrni larzaga solgan.

Hozir hech kim narxlar darajasi 2007-yilgacha boʻlgan holatga qaytishini oʻylamaydi. Aslida, FAO soʻnggi istiqbolda shunday eʼlon qilgan,ki narxlarning oshishi uzoq vaqt davom etadi. Oziq-ovqat narxlariga bosimning ortishi tez orada bizni 2008-yilgi global qoʻzgʻolonlar va 2010-yilgi qoʻzgʻolonlar holatiga olib keladi.

2-rasmda - Sharqiy Osiyo va Afrika mamlakatlaridagi ijtimoiy-noqulayliklarning kelib chiqishi va ularning oziq-ovqat narxlari indeksidagi o'zgarishlar jarayoni bilan bog'liqligi

Albatta, tartibsizliklar ro'y bergan mamlakatlar bir-biridan farq qilsa-da, ularning barchasi kambag'allik mamlakatlari hisoblanadi va bu mamlakatlarda aholi uy xo'jaliklarining daromadining katta qismi oziq-ovqat sotib olishga sarflanadi. Bu ularni oziq-ovqat narxlari o'sishiga nisbatan zaiflashtiradi. Biroq, bu mamlakatlardagi asosiy muammo kichik fermerlarning past hosil yetkazib chiqarishidir.

Misol uchun, Jazoirning o'rtacha qishloq xo'jaligi mahsulotlari hosili faqat 2 tonna/gektarni tashkil qiladi. Bu ko'rsatkichni Fransiyaning o'rtacha hosili bilan solishtiring, u 7 tonna/gektardan ortiq. Hosildagi bu farq iqlim yoki tuproq bilan bog'liq emas. Uzum, piyoz, kartoshka, zaytun va sitrus mevalari kabi ba'zi mahsulotlarda Jazoirda yetishtirilganlar fransuz navlariga teng yoki hatto yuqoriroq sifatga ega. Ko'rinib turibdiki, Jazoir va boshqa Afrika mamlakatlari shu yo'nalishda harakat qilishi kerak, ya'ni o'z fermerlarini tartibga solish chora-tadbirlari va savoga ta'sir ko'rsatuvchi vositalar orqali texnologiyalardan foydalanishga undash. Lekin, uy xo'jaliklarining 53% daromadi oziq-ovqat sotib olishga sarflanadigan mamlakatda ishlab chiqarish imkoniyatlariga ega bo'lish ma'noga ega bo'ladimi?

Oziq-ovqat inqirozi bilan bir vaqtda zo'ravonlikli tartibsizliklarni boshdan kechirgan Mozambikda, FAO ma'lumotlariga ko'ra, mamlakat hududining 46% dehqonchilik uchun qulay, ammo bu maydonning faqat 14% foydalanilmoqda. Qishloq hududlarida qishloq xo'jaligi mahsulotlari hosili akriga bir tonnadan kam bo'lgan joylarda, fermer oilalari ham oziq-ovqat iste'molchilari hisoblanadi.

Rivojlanayotgan mamlakatlarda hosilni oshirish uchun texnologiyadan foydalanish imkoniyatlari yillar davomida yaratilgan bo'lsa-da, ammo bugungi kunda global qishloq xo'jaligi bo'yicha muhokama hosilni oshirishga emas, balki siyosatchilar ahamiyatsiz masalalar bo'yli bahs olib bormoqda va qishloq xo'jaligi texnologiyasini rivojlantirishga juda kam e'tibor berilmoqda. Bizning e'tiborimizni ko'proq talab qiladigan juda muhim mavzular qolmoqda va global oziq-ovqat bozorining beqarorligi saqlanib qolmoqda. Jahon talabi o'sayotgan bir paytda, hosil kamayib bormoqda, shuning uchun choralar ko'rish zarur. Bu borada ayniqsa, barqaror qishloq xo'jaligi hosilini oshirishga e'tibor berish ahamiyati ortadi.

Jamiyatda, kichik fermerlar yer yuzi aholisining uchdan bir qismining oziq-ovqat bilan ta'minlanishiga mas'ul bo'lib, ular boshqa guruhlarga nisbatan ko'proq zaif bo'ladi. Xalqaro jamiyat bu kichik mulkdorlarning ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ularni tijorat kompaniyalariga aylantirish zarurati bor.

Bu erdagi kalit so'z "tijorat kompaniyasi"dir. Bu shuni anglatadiki, ular o'z fermerlarini tijorat jihatidan foydali va barqaror bo'lgan korxonalarga aylantirish imkoniyatiga ega bo'lishlari kerak. Fermerlarni birlashtirish orqali yangi texnologiyalarga kirish imkoniyatini berish va yangi iqtisodiy mexanizmlarni ta'minlash uchun bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak. Sug'urta, qo'llab-quvvatlanish zanjiri, xavflarni boshqarish va mahalliy bozorlarga mos keladigan texnologiyalar kabi masalalar ham e'tiborga olinishi kerak.

Shunday qilib, bu fermerlar yetarli daromadga erishganda, ular o'qlari bolalari ta'limi va salomatligiga sarmoya kira oladilar, natijada o'z biznesini rivojlantira oladilar va nihoyat o'z mamlakatining taraqqiyotiga hissa qo'sha oladilar. Hukumatlar, nodavlat tashkilotlar, universitetlar va ilmiy-tadqiqot muassasalari a'zolari har birining bu borada o'ziga xos roli bor.

Bundan tashqari, kichik fermerlarning global bozorlarga qo'shilishi muhimdir. Xalqaro jamiyat ochiq ochlikka duch kelgan dunyo uchun yangi manba bo'la oladigan mahsulotlarni kiritish uchun global bozorlarni ochish va qishloq xo'jaligi rivojlanishini qo'llab-quvvatlashda o'z rolini o'ynashi kerak. Kichik fermerlarga sarmoy kiritish insonparvarlik zarurati emas. Bu global xavfsizlik uchun majburiylik va noqulay, nobarqaror manbani muvaffaqiyat va tinchlikka erishish uchun harakatlanuvchi dvigatelga aylantirish imkoniyatidir.